Filozofia analityczna

Tadeusz Czeżowski dokonał podziału metafizyki, a właściwie jej współczesnych projektów, na:

Peter F. Strawson ze względu na stosunek do schematów pojęciowych, którymi posługujemy się odnosząc się do świata, wyróżnił metafizykę rewidującą i opisową. Metafizyka rewidująca chce tworzyć nowe i udoskonalać stare schematy pojęciowe uzurpując sobie prawo do stworzenia ostatecznych konstrukcji. Metafizyka opisowa natomiast uznaje prowizoryczność wszelkich ludzkich rozwiązań i stara się opisywać schematy pojęciowe z należnym im szacunkiem.

Aby wyraźniej podkreślić cechy charakterystyczne ontologii, należy przedstawić kilka postulatów dotyczących cech ontologii (nie samej jej konstrukcji):

Nicolai Hartmann rozróżnił dwa oblicza przedmiotu naszego doświadczenia: racjonalne i dające się wyjaśnić oraz irracjonalne, tajemnicze. Pierwszym zajmują się według niego nauki szczegółowe i ontologia jako nauka o bycie jako bycie, a drugim - metafizyka.

Popularność terminu "ontologia" w informatyce (sieci semantyczne)

Termin "ontologia" cieszy się dużą popularnością w informatyce oraz badaniach nad sztuczną inteligencją i oznacza określony sposób formalizacji wiedzy.

Obecnie całościowe systemy ontologiczne już praktycznie nie powstają, gdyż z jednej strony większość filozofów zgodziła się z argumentami, że takiego systemu nie da się zbudować na skutek trudności wykrytych przez teorię poznania, a z drugiej złożoność i obfitość danych dostarczanych przez nauki przyrodnicze uniemożliwia ich ogarnięcie przez nawet najbardziej genialnego filozofa. Do najbardziej znanych krytyków możliwości zbudowania spójnego i przekonującego systemu metafizycznego należą: David Hume, Immanuel Kant, Fryderyk Nietzsche, pozytywiści logiczni z Rudolfem Carnapem na czele (por. krytyka metafizyki).

to ontologię możemy utożsamiać z działem metafizyki - metafizyką ogólną.

Ontologia antyczna

Choć termin ontologia pojawił się dopiero w erze nowożytnej, już starożytni Grecy snuli rozważania nad istotą bytu. Pierwsi filozofowie - presokratycy - koncentrowali się na próbach rozwiązania tzw. zagadnienia arche, szukając odpowiedzi na pytanie co stanowi prazasadę i praprzyczynę rzeczywistości. Powstało wiele sprzecznych i wykluczających się odpowiedzi, co sprawiło, że zagadnienie arche straciło zainteresowanie na rzecz kwestii, które dziś określilibyśmy mianem humanistycznych. Zarówno sofiści jak i Sokrates koncentrowali swoje rozważania na etyce i innych kwestiach nie związanych bezpośrednio z teorią bytu. Dopiero dwaj najwięksi filozofowie starożytności - Platon i Arystoteles sprawili, że zagadnienia ontologiczne znalazły się w centrum rozważań filozoficznych. Platon, budując teorię idei, wprowadza do filozofii nową kategorię transcendencji, Arystoteles zaś stworzył dualizm materii i formy. Po Arystotelesie, w epoce hellenistycznej, nastąpił odwrót od kwestii przyrodniczych na rzecz etycznych.

Ontologia a metafizyka

Rozumienie terminów "ontologia" i "metafizyka" różni się w zależności od tradycji filozoficznej. W uproszczeniu "ontologia" to termin popularny w tradycji niemieckojęzycznej, a metafizyka - w anglosaskiej (por. metaphysics, ontology). W uproszczeniu, w filozofii polskiej o metafizyce mówią ci filozofowie, którzy pozostają w związku z tradycją katolicką (por. neotomizm) i odwołują się do Arystotelesa. Terminu ontologia używają natomiast ci, którzy związani są z filozofią analityczną i równocześnie zajmują się tradycyjnymi problemami filozofii, ale nie chcą, by kojarzono ich z rozważaniami na temat nieśmiertelności duszy.

Podstawowymi stanowiskami w tej kwestii są:

Termin "ontologia" pojawił się w literaturze filozoficznej w XVII wieku. Po raz pierwszy użył tego słowa Rudolf Goclenius w słowniku filozoficznym zatytułowanym: Lexicon philosophicum quo tamquam clavae philosophiae fors aperiuntur (Frankfurt, 1613). Termin ontologia nie wystąpił tam jako odrębne hasło, lecz jako grekojęzyczna glosa do hasła abstrakcja. Po raz pierwszy w pełnej formie słowa "ontologia" użył w swoim słowniku filozoficznym pomorski teolog Johannes Micraelius. Później używał go w swych pismach niemiecki teolog i filozof Johannes Clauberg, a spopularyzował go Christian Wolff w swym podziale filozofii na ontologię, kosmologię i psychologię (Philosophia prima sive Ontologia...).

Spis treści

Etymologia słowa "ontologia"

Etymologicznie słowo wywodzi się z języka greckiego. To on oznacza "to, co jest", "cokolwiek", a więc "ontologia" może oznaczać "naukę o wszystkim, co jest".

Możliwość i konieczność

Ontologia zajmuje się również analizą modalności. Powie ktoś, że to jabłko mogłoby nie leżeć na stole, tylko gdzie indziej. Co to znaczy? A może w ogóle mogłoby nie istnieć? Skoro leży na stole, to może oznacza to, że nigdzie indziej nie mogłoby leżeć, bo wszystko co zaistniało, zaistniało z konieczności. Z tym wiąże się też kluczowy w ontologii problem determinizmu/indeterminizmu.

Jeżeli podzielimy metafizykę według tradycyjnego i wywodzącego się od Arystotelesa, scholastycznego podziału na:

Roman Ingarden za ontologię uznał badanie możliwych związków między ideami. Ujęta od strony metodologicznej, ontologia wedle Ingardena jest nauką aprioryczną, niezależną od doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego. Oparta jest na oglądzie ejdetycznym (zob. fenomenologia). Jest niezależna od jakichkolwiek twierdzeń o faktach. Jest filozofią pierwszą, co znaczy, że nie zależy od żadnych nauk a sama jest dla nich podstawą. Ontologia przygotowuje grunt pod badanie metafizyczne, które tak jak ontologia bada możliwości, zajmuje się faktami.

XX-wieczne rozróżnienia

Uczniowie Husserla

Martin Heidegger nazwą "ontologia fundamentalna" określał swoje badania dotyczące sensu bycia i bytu ludzkiego (Dasein), a metafizyką nazywał tradycję, z którą polemizował.

Podstawowe problemy ontologii

Spór o istnienie desygnatów pojęć ogólnych

Jednym z kluczowych problemów ontologii jest dyskusja na temat istnienia desygnatów pojęć ogólnych mająca źródło w filozofii starożytnej (Platon, Arystoteles) i wyrastająca ze średniowiecznego sporu o uniwersalia.

Świat wydaje się składać z bytów o różnej naturze. W języku mamy słowa na określenie konkretnych przedmiotów, jak jabłko czy stół (por. konkret, indywiduum, przedmiot), słowa na określenie rzeczy abstrakcyjnych (por. abstrakt, powszechnik, przedmiot ogólny), jak na przykład Konstytucja 3 maja czy słowa określające własności, na przykład bycie płaskim. Ontologia interesuje się szukaniem kryteriów wyróżniania poszczególnych rodzajów bytu/przedmiotów i rozważa sposoby ich istnienia.

Bibliografia

Ontologia lub metafizyka (por. metafizyka klasyczna) - podstawowy obok epistemologii dział filozofii starający się badać strukturę rzeczywistości i zajmujący się problematyką związaną z pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości.

Jej podstawowym przedmiotem i punktem wyjścia rozważań może być:

Problem zmiany i identyczności

Przedmioty mają określone własności. Zasada identyczności Leibniza mówi, że jeśli przedmiot x jest identyczny z przedmiotem y, to każda własność x-a jest też własnością y-a. Jednak wydaje się, że przedmioty mogą zmieniać się w czasie. Jeśli popatrzysz jednego dnia na jabłko, a potem popatrzysz na nie innego dnia i będzie miało dziurkę świadczącą o działalności robaka, to wydaje się, że będziesz patrzyć na to samo jabłko. Ontologię interesuje, co decyduje o tym, że przedmiot pozostaje tym samym mimo jego zmian w czasie (poszukiwanie własności istotnych, por. istota).

Powstał zamysł, aby ten abstrakcyjny model świata stał się wyodrębnionym i sformalizowanym bytem. Celem było, aby mógł on stanowić punkt odniesienia dla stron przekazu, będąc swoistego rodzaju metajęzykiem. Ten model świata znany jest pod nazwą ontologii. Jego popularność w ostatnich latach sprawiła, że jest on tematem szeregu międzynarodowych konferencji, publikacji czy projektów badawczych.

Natura czasu i przestrzeni

Jabłko leży na stole. W przeciągu kilku godzin lub dni zostanie zjedzone lub zgnije. Istnieje, jak każdy przedmiot materialny, w czasie i przestrzeni. Co to znaczy i jaka jest natura czasu i przestrzeni, to również typowe problemy ontologii.

Pojawił się on w kontekście informatycznym już w roku 1967 w badaniach dotyczących modelowania danych, ale dopiero w dobie zalewu informacją dostępną w Internecie i koniecznością jej przetwarzania zyskał szersze zainteresowanie. Ontologia zajmuje się odkrywaniem i opisywaniem „tego co jest”, pewnym fragmentem rzeczywistości, mniej lub bardziej dokładnie określonym. Aby zapewnić jednoznaczność przekazu wiedzy na temat określonej rzeczywistości, wykorzystuje się kategoryzację oraz hierarchizację. W niniejszym kontekście, pojęcia te można zdefiniować następująco: